Quyền của NKT ở Guatemala và trường hợp William Zapeta
Flor đứng ở bục nói chuyện với một nhóm người ngồi. Một thông ngôn ngôn ngữ ký hiệu đứng bên cạnh bục giảng và diễn giải những lời của cô.

Flor de Maria Điểm thu hút khách du lịch là quốc gia có quốc tịch Các tiểu bang Con Discôme (CONADI).

Quyền của người khuyết tật (NKT) ở Guatemala vẫn là một vấn đề đang chờ giải quyết, từ phía Cơ quan hành pháp (chức năng quản lý hành chính công) cũng như từ phía Quốc hội (chức năng lập pháp) vì pháp luật hiện hành tại nước này vẫn nhìn nhận NKT là đối tượng cần chú ý đặc biệt hoặc đối tượng cần được hỗ trợ từ thiện/nhân đạo - mặc dù Nhà nước Guatemala không chính thức thừa nhận điều này. Bằng chứng là Điều 53 trong Hiến pháp của nước này đã nêu như sau:

“Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ NKT và những người gặp hạn chế về thể chất, tinh thần, hoặc giác quan. Nhà nước có trách nhiệm quan tâm, hỗ trợ về mặt y tế - xã hội cũng như thúc đẩy các chính sách và dịch vụ phục hồi chức năng và hòa nhập xã hội cho NKT. Pháp luật quy định rõ vấn đề này và sẽ thiết lập các cơ quan chuyên môn và thực thi cần thiết".

Vấn đề này cũng được quy định trong Nghị định 135/1996. Ngoài ra, là một người bảo vệ nhân quyền, tôi thấy Luật Hỗ trợ NKT đã gặp vấn đề ngay từ tên của Luật vì tên Luật cho thấy những nhà lập pháp/ hoạch định chính sách nước này vẫn còn giữ quan niệm cũ rằng NKT là người cần quan tâm, hỗ trợ nhân đạo, từ thiện hơn là các can thiệp từ góc độ nhân quyền để họ sống độc lập. Với hiệu lực hơn 20 năm, đây là luật duy nhất về NKT ở Guatemala. Tuy nhiên, theo phân tích ở trên, Luật này như đang đẩy lùi sự tiến bộ trong các quan niệm, nhìn nhận về nhân quyền của NKT. Mặc dù tinh thần của Luật này là nhằm loại bỏ các rào cản gây ra bởi phân biệt đối xử nhưng mục tiêu đó được thực hiện bằng phương pháp tiếp cận dựa trên trợ giúp y tế, tập trung vào phục hồi chức năng và chăm sóc cho NKT, coi khuyết tật là một "căn bệnh cần phải chữa", chứ không phải là một tình trạng vốn có của những người phải đối mặt với những rào cản về thể chất và thái độ do xã hội áp đặt. Đây chính là "những rào cản đã làm cho tình trạng khuyết tật của NKT ngày càng trở nên trầm trọng" [theo Hugo Castañeda (đã qua đời) - một trong những người tham gia xây dựng Luật 5125 - Luật về NKT – hiện vẫn đang chờ Quốc hội Cộng hòa Guatemala  phê chuẩn].

Trong năm 2009, Cộng hòa Guatemala đã phê chuẩn Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của NKT (sau đây gọi tắt là Công ước) và Quốc hội nước này cũng đã ban hành Nghị định 59-2008 phê chuẩn Công ước này. Công ước được coi là một bản tổng hợp các quyền cơ bản nhưng đã bị giới hạn trong việc thực hiện đối với NKT, như tôi đã nói ở trên, bởi những rào cản thể chất và thái độ áp đặt bởi xã hội - một xã hội coi NKT là một chủ thể cần phải quan tâm chứ không phải chủ thể của các quyền.

Việc phê chuẩn công ước mở ra các cơ hội tốt cho việc đấu tranh pháp lý nhằm giúp NKT bảo vệ các quyền của mình. Và để tạo ra nền tảng nhằm hướng tới các mục tiêu lâu dài, Công ước đã đề ra nghĩa vụ của các quốc gia thành viên về hài hoà hóa pháp luật nội bộ của họ với nội dung của Công ước để đảm bảo tính khả thi trong quá trình áp dụng thông qua các quy ước xác lập nghĩa vụ và các bên thực hiện. Việc hài hòa hóa về lập pháp này là một nỗ lực được khởi xướng ở Guatemala nhưng vẫn đang chờ phê duyệt.

Tuy nhiên, vẫn chưa có khung pháp lý nào bảo vệ một cách có hiệu quả các quyền của NKT. Công ước LHQ về Quyền của NKT sau khi được phê chuẩn đã có hiệu lực và cần phải được áp dụng tại Guatemala. Nhưng để áp dụng Công ước, ngoài việc hài hòa hóa pháp luật giữa Công ước này với luật pháp trong nước, chúng ta cần phải tuyên truyền, phổ biến Công ước này trong cộng đồng NKT vì nhiều NKT, trong suốt cuộc đời họ, luôn thấy quyền của họ bị giới hạn và do vậy đã bỏ qua điều đó như một điều "bình thường". Tuy nhiên, đã có những lĩnh vực mà họ biết Công ước và sẵn sàng sử dụng Công ước để thiết lập các tiền lệ và khẳng định quyền của họ.

Một trong những người có lòng dũng cảm và khả năng lãnh đạo trong việc bảo vệ quyền lợi của chính mình cũng như những người cùng cảnh với mình là ông William Zapeta - NKT thị giác và trợ lý cá nhân của ông là chú chó tên Norm. Ông Zapeta đã lên tiếng tố cáo nhiều trường hợp phân biệt đối xử với sự trợ giúp của chú chó Norm - một chú chó được đào tạo chuyên nghiệp để giúp đỡ NKT thị giác. Một trong những trường hợp đã xảy ra trong một cửa hàng ăn nhanh nổi tiếng nơi ông không được phép tiếp cận. Hiện nay, ngoài việc xin lỗi công khai, chuỗi cửa hàng đó đã phải có biển ghi rõ tại cửa ra vào “Khách hàng sử dụng chó dẫn đường hoàn toàn được đón chào tại nhà hàng”.

Có một trường hợp khác mà chủ khách sạn không có thái độ tốt như vậy. Trường hợp này xảy ra vào tháng 7 năm 2015. Ông Zapeta điều phối một cuộc họp quốc tế với những người tham gia là những người mù. Ông đã gọi điện tới một khách sạn ở thủ đô để đặt phòng. Nhân viên lễ tân khách sạn khẳng định là còn phòng và ông Zapeta cũng thông báo rằng ông sử dụng một chú chó dẫn đường. Khi đó, điện thoại được chuyển cho quản lý khách sạn và người này nói rằng khách sạn "không chấp nhận thú cưng", mặc dù ông Zapeta giải thích rằng Norm không phải là thú cưng bình thường. Sau đó ông Zapeta đã đến văn phòng Công tố viên Nhân quyền để nộp đơn khiếu nại và sau đó cho tôi cơ hội làm Luật sư của ông trong Phiên tòa xử kiện người quản lý khách sạn.

Trong trường hợp này, tôi rất may mắn khi làm việc cùng với một công tố viên – người đã cam kết đồng hành cùng chúng tôi trong vụ kiện. Nhờ vậy mà chúng tôi đã có thể đưa ra các chiến lược nhằm cung cấp cho Thẩm phán các luận cứ đầy đủ và hợp pháp để đạt được một phán quyết phù hợp với mong đợi của chúng tôi – đó là thiết lập một tiền lệ để đảm bảo những trường hợp tương tự như vậy (phân biệt đối xử với NKT) sẽ được giải quyết để mang lại công lý cho NKT.

Chiến lược của công tố viên trên nhằm mục đích chứng minh về hình thức, thời gian và địa điểm diễn ra sự kiện. Các lập luận về vấn đề này được hỗ trợ bởi các tuyên bố và tài liệu chứng thực được kết hợp trong quá trình này. Người ta đã chứng minh rằng dịch vụ được đảm bảo cho ông Zapeta đã không được cung cấp cho ông Zapeta nữa vì ông là một NKT thị giác sử dụng một chú chó dẫn đường. Từ sự việc này, hành động của bị can đã hoàn toàn phù hợp với nội dung của Điều 202 của Bộ luật hình sự, trong đó nêu rõ:

"Phân biệt đối xử được hiểu là bất kỳ sự phân biệt, loại trừ, giới hạn hoặc thiên vị nào vì lý do giới tính, chủng tộc, dân tộc, ngôn ngữ, tuổi tác, tôn giáo, tình trạng kinh tế, bệnh tật, khuyết tật, tình trạng hôn nhân, hoặc vì bất kỳ lý do hoặc hoàn cảnh nào khác cản trở một người, nhóm người hoặc hiệp hội, việc thực hiện quyền hợp pháp bao gồm luật tục hay phong tục tập quán theo Hiến pháp của Cộng hoà Guatemala và các Điều ước quốc tế về quyền con người ... "

Để bổ sung cho chiến lược của Công tố viên, với tư cách là cố vấn cho nguyên đơn, tôi đã đưa ra chiến lược sử dụng chính Công ước LHQ về Quyền của NKT để làm công cụ viện dẫn và căn cứ pháp lý trong quá trình bảo vệ quyền của nguyên đơn; Điều quan trọng đối với tôi là tôi phải đưa ra lập luận rằng thân chủ của tôi hoàn toàn có quyền sử dụng chó dẫn đường. Do đó, tôi đã sử dụng Điều 20 của Công ước trong đó nêu rõ:

"Khả năng di chuyển cá nhân - Các quốc gia thành viên phải có biện pháp hữu hiệu để đảm bảo rằng NKT có thể di chuyển một cách độc lập nhất có thể, và tạo điều kiện cho họ tiếp cận các thiết bị hỗ trợ, các công nghệ hỗ trợ và trợ giúp về đi lại, các hình thức hỗ trợ của con người và đào tạo về động vật và kỹ năng liên quan đến di chuyển/đi lại, và đảm bảo các dịch vụ này có sẵn với mức chi phí hợp lý. "

Nhưng ngoài việc viện dẫn Công ước, cũng cần phải thuyết phục Thẩm phán về tính bắt buộc của việc áp dụng. Để đạt được điều này, tôi đã bổ sung các lập luận với Toà án Guatemala về Hiến pháp của nước này: theo Điều 44 của Hiến pháp Cộng hoà Guatemala, các điều ước và các công ước được Guatemala phê chuẩn về nhân quyền có thứ bậc tương đương với hiến pháp - nghĩa là: các điều ước và công ước quốc tế Guatemala đã phê chuẩn là một phần của Hiến pháp Cộng hòa Guatemala.

Các lập luận cũng được củng cố dựa trên các bản án của Toà án Nhân quyền Liên Mỹ, theo đó các cơ quan thẩm quyền phải thực hiện Kiểm soát Điều ước/ Quy ước trong các bản án của họ. Điều này có nghĩa là các thẩm phán phải phân tích và áp dụng các hiệp ước và thoả thuận được phê chuẩn bởi các quốc gia, và các bản án của họ phải được gắn với các điều ước/thỏa thuận này.

Dựa trên cơ sở khoa học pháp lý liên quan đến Hiến pháp và Kiểm soát Điều ước/ Quy ước, việc áp dụng Công ước LHQ về Quyền của NKT lần đầu tiên ở Guatemala trong Phiên toà hình sự là một bước ngoặt mang tính lịch sử trong cuộc đấu tranh vì nhân quyền: đây là một vụ án trong đó Thẩm phán, khi đánh giá bằng chứng và các lập luận, đã cho rằng việc vi phạm nhân quyền đối với ông Zapeta đã được chứng minh rõ khi ông bị từ chối tiếp cận dịch vụ vì khuyết tật của ông.

Các tranh luận của các luật sư về vụ xét xử nói chung, trên thực tế và theo luật pháp, đã góp phần bổ sung cho giá trị và sáng kiến ​​của ông William Zapeta - nạn nhân đích thân yêu cầu công lý và đã thuyết phục được Thẩm phán ra một bản án đầu tiên ở Guatemala về tội "Phân biệt đối xử đối với NKT" mà chúng tôi hy vọng sẽ là tiền lệ để tất cả NKT có thể đứng lên yêu cầu xã hội tôn trọng và thực hiện các quyền của họ cũng như gỡ bỏ những rào cản về thái độ cản trở việc thực hiện các quyền của NKT.

Tham gia vào vụ xét xử mang tính lịch sử này chắc chắn là một kinh nghiệm chuyên môn vô cùng quý báu đối với bản thân tôi. Tôi chân thành cảm ơn William đã cho tôi cơ hội làm luật sư của ông ta. Nhưng đây cũng là bằng chứng cho thấy Guatemala vẫn còn phải đi một chặng đường dài, từ việc nâng cao năng lực cho NKT để họ có thể bảo vệ quyền của họ cho tới việc cung cấp thông tin, truyền thông cho xã hội nói chung để tránh phân biệt đối xử cũng như đào tạo chuyên môn cho đội ngũ thẩm phán và luật sư về quyền của NKT.

Về tác giả

Flor de María Salazar

Tổ chức: Hiệp hội Phát triển Lập pháp và Dân chủ (LEGIS)

Chức vụ: Tư vấn

Bà Salazar là một chuyên gia tư vấn pháp lý của LEGIS - một tổ chức phi chính phủ cung cấp hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật cho các vấn đề về luật pháp, và đã có đóng góp quan trọng trong quá trình soạn thảo Luật NKT và đã định hướng xã hội dân sự trong việc vận động chính sách tại Quốc hội Guatemala. Vì LEGIS đã làm việc chặt chẽ với các tổ chức vì NKT và các tổ chức dân sự khác trong quá trình tham vấn quốc gia, đã làm việc với Hội đồng Quốc gia về NKT của Guatemala (gọi tắt là CONADI), Quốc hội và chính quyền của một số thành phố nên bà Salazar tiếp tục làm việc để nâng cao năng lực cho lãnh đạo của các tổ chức xã hội dân sự, đặc biệt là các tổ chức vì NKT.