1
People with Disabilities are Experts
2
Full Participation
3
Cross-Disability Coalitions
4
Champions for your Cause
5
Defining Disability
6
Reasonable Accommodations
7
Checks and Balances
8
Specific Regulations
Սկզբունք 8:

Հատուկ Կանոնակարգեր

Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների պաշտպանության օրենքները չեն կարող արդյունավետ լինել առանց հատուկ կիրարկվող կանոնակարգերի և ժամանակացույցի:

Հստակ կանոնակարգերը կարևոր են, որպեսզի քաղաքացիները կարողանան հասկանալ և ենթարկվել օրենքին:

Փիլիսոփայություն 

Այս պահին ամբողջ աշխարհում շատ երկրներ ունեն գրքերում գրված օրենքներ, որոնք արգելում են խտրականությունը կամ պաշտպանում են հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքները:  Սակայն, շատ քիչ երկրներ ունեն օրենքներ, որոնք կիրարկվում են, և ընդհանուր պատճառներից մեկը օրենքների պրակտիկ կիրարկման մանրամասների բացակայությունն է:

Օրենքը կարող է հանճարեղ լեզվով հայտարարել, որ հաշմանդամություն ունեցող մարդիկ այլևս խտրականության չեն ենթարկվում և նրանց համար ապահովվում են հավասար իրավունքներ, բայց պետք է լինեն օրենքի կիրարկման գործիքներ, ինչպիսիք են դաշնային, նահանգային կամ տեղական կանոնակարգեր, ինչպես նաև պարտադիր կիրառվող ստանդարտներ և ֆորումներ, որոնք կանդրադառնան վիճարկվող հարցերին և գործնականորեն ցույց կտան, թե ինչպես կարելի է հասնել խոչընդոտներով  լի աշխարհում իդեալական օրենքի:  

Բացի այդ, հատուկ ժամկետներ պետք է սահմանել, օրինակ, երբ ձևափոխությունները պետք է ավարտված լինեն, կամ երբ նոր շինությունները պետք է դառնան մատչելի:

Ունենալով շատ կոնկրետ կանոնակարգեր և ժամկետներ ամեն ինչի վերաբերյալ՝ սկսած դռների  լայնությունից մինչև ինտերնետային  մատչելիություն, մայթեր և այլ ենթակառուցվածքներ, օրենքի համապատասխանությունը դառնում է  շատ չափելի:

Օրինակ 

Երբ «Հաշմանդամություն Ունեցող Ամերիկացիները Մասին» Ակտը (ADA) ընդունվեց, այն սահմանում էր կիրարկման շատ կոնկրետ ժամկետներ:  Օրինակ, ամեն նոր ավտոբուս պետք է ունենար անվասայլակի համար նախատեսված վերելակ,  հետևաբար, հաշվի առնելով նոր ավտոբուսների շրջանառության տեմպը, բոլոր ավտոբուսները կդառնային անվասայլակի համար մատչելի  20 տարվա ընթացքում: Կան նաև շատ կոնկրետ կանոնակարգեր, ուղեցույցներ և ժամկետներ հին շենքերի ձևափոխման  և նոր կառույցների շինարարության վերաբերյալ:

Կանոնակարգերը պետք է բավարարեն այնպիսի հարցերի պատասխանները, ինչպիսիք են՝

  • Որո՞նք են «մատչելի» շինության պահանջները: Ինչպիսի՞ տեսք ունի մատչելի շինությունը:  Որքա՞ն  լայն են դռները և որքան բարձր են վաճառասեղաններն ու լվացարանը:  Որքա՞ն  ուղղաձիգ է թեքահարթակը: Որտե՞ղ պետք բրայլյան նշանները տեղադրված լինեն, պատերի վրա թե վերելակներում:
  • Ի՞նչ ժամկետներում պետք է ավտոբուսները ունենան վերելակներ կամ դառնան մատչելի:
  • Երբ ավտուբուսը ընթացքի մեջ է, որքա՞ն  հաճախ պետք է վարորդը հայտարարի  կանգառների փողոցների գտնվելու վայրը:
  • Որո՞նք են պահանջները, որպեսզի հաղորդակցությունը «հասանելի» դառնա խուլ կամ թույլ լսողություն ունեցող անձի համար: Ո՞վ է պատասխանատու վճարել ժեստերի լեզվի  թարգմանչին և ի՞նչ պայմաններով:
  • Ինչպե՞ս պետք է դպրոցները որոշեն հաշմանդամություն ունեցող աշակերտների կարիքները և ե՞րբ են նրանք պարտավոր տրամադրել մատչելի հարմարեցումներ և քաղաքականության փոփոխություններ երեխայի կրթության համար:
  • Եթե հաշմանդամություն ունեցող անձը բողոք ունի իշխանության ներկայացուցիչի, ընկերության, կամ գործատուի դեմ մատչելի հարմարեցումների հետ կապված, ինչպե՞ս կարող է վեճը լուծվել:  Որո՞նք են բողոքները հարուցելու և լուծում տալու ժամկետները:
  • Ո՞ր գործակալությունը կամ խումբն է պատասխանատու գտնել վերը նշված հարցերի պատասխանները: Ո՞վ է պատասխանատու հաստատել չափանիշներ, որոնք կդառնան իրավաբանորեն պարտադիր:  Ո՞րն է անհրաժեշտ գործընթացը:  Ինչպե՞ս են չափանիշները փոխվում հասարակության փոփոխման և նոր տեխնոլոգիաների հայտնաբերման և կիրառման հետ մեկտեղ:

Սրանք ընդամենը  փոքր հարցերի օրինակներ են, որոնք պետք է հարցնել և պատասխանել  օրենք ընդունելիս:

Որպես ռազմավարական հարց, տարբեր տեսակի հաշմանդամություն ունեցող  համայնքը կարող է որոշել առաջնահերթ ոլորտները, որոնք կցանկանային շուտափույթ կարգավորվել:  Երբ  կիրարկման զգալի մանրամասներ արդեն իսկ ուշադրության կենտրոնում են, ինչպես, օրինակ, ֆիզիկական մատչելիությունը կամ տրանսպորտային ու կրթության հիմնահարցերը , ապա համայնքը կարող է լուծել մեկ այլ հրատապ ոլորտի հարց:

Ինչպես յուրաքանչյուր հաշմանդամություն ունեցող անձ գիտի, մանրամասները կարևոր են:  Եթե օրենքի կիրարկման մանրամասները պարզապես թողնվեն անհատական ընկերությունների, կառավարության աշխատակիցների, դպրոցների և գործատուների հայեցողությանը, առանց լրացուցիչ ուղղորդման, դրանք, ամենայն հավանականությամբ, սխալ ընթացք կստանան: 

9
No Rights without Remedies
10
Common Cause Across Social Movements

Download All Principles (English DOC / PDF)

Download All Principles (Español DOC / PDF)

Download All Principles (Tiếng Việt DOC / PDF)

Download All Principles (Հայերեն DOC / PDF)